Karahanlılar Devleti’nin İsmi Nereden Gelmektedir?

Karahanlılar Devleti, 9. yüzyılın ortasında kurulmuş ve varlığını 13. yüzyılın başına değin sürdürmüş bir Türk devletidir. Bu devletin tarihi hakkındaki bilgilerimiz son derece sınırlıdır. V.V. Barthold bu gerçeği “ Karahanlılar döneminde ülkenin ( Yeni Su’nun) iç tarihiyle ilgili hemen hemen bilgi sahibi değiliz.1diyerek itiraf etmiştir. Bugün, Karahanlılar Devleti’nin kendisini nasıl tanımladığı dahi tartışmalıdır. Karahanlılar ismi aslında V.V. Grigoryev tarafından uydurulmuş yapay bir isimdir.

Karahanlıların kendilerini nasıl tanımladıkları konusu tartışmalıysa da elimizde olan bir kısım kaynaklar sayesinde diğer halkların Karahanlıları nasıl tanımladıklarını biliyoruz. Eber N. Necef, Karahanlılar isimli kitabında bu konuda şunları yazmıştır;

Arapça ve Farsça kaynaklarda Karahanlı Devleti için daha çok “Han Oğulları” anlamında “Evlad el Haniye“, Alper Tonga Oğulları manasında ise “ el Afrasiyab”, “Nebire-i Afrasiyab”, “Al-i Afrasiyab” adları kullanılmıştır. Afrasyab’ın Türkçesi Alp Er Tonga olduğundan devletin bir çok hükümdarı kendi isim ve unvanları arasında “Togan”, “Tonga”, “Tongaç”, “Tabgaç” adlarını sık sık kullanmışlardır. Tabgaç ve Tongaç adları aslen Türkçe olup, Mahmut Kaşgarlı’ya göre, Kuvvetli güçlü, ulu, büyük anlamındadır. Yine kaynaklarda “ el Hanniye” veya “el Hakaniye”, “Mülük El Hanniye” veya “Mülük el Hakaniye” adlarının kullanıldığını görüyoruz. Karahanlılar tarihi konusunda en kıymetli kaynaklarımızdan olan Beyhaki’nin, “Tarih-i Beyhaki” adlı eserinde Karahanlılardan bahsederken bu devlet hakkında, “Türkistan Hanı” ve İlek veya Han ve İlek şeklinde bir tanımlama yapılmıştır. “2

Karahanlılar, muhtemelen kendilerini “Hakaniler” ismi ile tanımlıyordular. Zira, hem farklı halkların kullandığı bazı isimlendirmeler hem de Kaşgarlı Mahmud ve Yusuf Has Hacip’in Karahanlıların konuştuğu dili “Hakani” olarak ifade etmesi3 bizlere bir ipucu veriyor.

Tarih kitaplarımızda, Karahanlılar yerine “Hakanlılar”, “Alp Er Tonga Oğulları” gibi isimleri kullanabiliriz ve belki de kullanmalıydık da. Yalnız artık Karahanlılar adı böylesine yaygınlaşmış ve de kabul görmüşken, Karahanlılar isminin yapay olmayan en azından eski kayıtlarda geçen bir başka isim ile değiştirilmesi pek mümkün gözükmemektedir.

Batuhan AĞAŞ

Dipnotlar

1V.V. Barthold, “ Orta Asya Tarih ve Uygarlık, Çev. D. Ahsen Batur, İstanbul 2014 , Selenge Yayınları, s. 108

2Ekber N. Necef “ Karahanlılar”, İstanbul 2005, Selenge Yayınları, s. 128

3Ekber N. Necef, age, s. 132

Bir Cevap Yazın

%d blogcu bunu beğendi: