Karahanlılar Devleti’nin İsmi Nereden Gelmektedir?

Karahanlılar Devleti, 9. yüzyılın ortasında kurulmuş ve varlığını 13. yüzyılın başına değin sürdürmüş bir Türk devletidir. Bu devletin tarihi hakkındaki bilgilerimiz son derece sınırlıdır. V.V. Barthold bu gerçeği “ Karahanlılar döneminde ülkenin ( Yeni Su’nun) iç tarihiyle ilgili hemen hemen bilgi sahibi değiliz.1diyerek itiraf etmiştir. Bugün, Karahanlılar Devleti’nin kendisini nasıl tanımladığı dahi tartışmalıdır. Karahanlılar ismi aslında V.V. Grigoryev tarafından uydurulmuş yapay bir isimdir.

Karahanlıların kendilerini nasıl tanımladıkları konusu tartışmalıysa da elimizde olan bir kısım kaynaklar sayesinde diğer halkların Karahanlıları nasıl tanımladıklarını biliyoruz. Eber N. Necef, Karahanlılar isimli kitabında bu konuda şunları yazmıştır;

Arapça ve Farsça kaynaklarda Karahanlı Devleti için daha çok “Han Oğulları” anlamında “Evlad el Haniye“, Alper Tonga Oğulları manasında ise “ el Afrasiyab”, “Nebire-i Afrasiyab”, “Al-i Afrasiyab” adları kullanılmıştır. Afrasyab’ın Türkçesi Alp Er Tonga olduğundan devletin bir çok hükümdarı kendi isim ve unvanları arasında “Togan”, “Tonga”, “Tongaç”, “Tabgaç” adlarını sık sık kullanmışlardır. Tabgaç ve Tongaç adları aslen Türkçe olup, Mahmut Kaşgarlı’ya göre, Kuvvetli güçlü, ulu, büyük anlamındadır. Yine kaynaklarda “ el Hanniye” veya “el Hakaniye”, “Mülük El Hanniye” veya “Mülük el Hakaniye” adlarının kullanıldığını görüyoruz. Karahanlılar tarihi konusunda en kıymetli kaynaklarımızdan olan Beyhaki’nin, “Tarih-i Beyhaki” adlı eserinde Karahanlılardan bahsederken bu devlet hakkında, “Türkistan Hanı” ve İlek veya Han ve İlek şeklinde bir tanımlama yapılmıştır. “2

Kaşgarlı Mahmut ve Yusuf Has Hacip, Karahanlılar ile ilgili sınırlı bilgi verirler. Bu iki Türk büyüğü, Karahanlıların konuştuğu dili ifade ederken, “Hakani” kelimesini kullanmışlardır.3 Buradan yola çıkarak, Karahanlıların kendilerini, Hakani olarak tanımladıkları sonucuna ulaşabiliriz. Diğer halkların kaynaklarında da Hakan kelimesinin çeşitli şekillerinin geçmesi bizlere bir ipucu veriyor. Buna karşılık yine de çok net bir hükme varmak şuan için mümkün değildir.

Karahanlılar’ın kendilerini Alper Tonga ile özdeşleştirmiş olmalarından yola çıkarak, bu Türk devleti için Alper Tonga Oğulları da dememiz mümkünse de, bu çok doğru olmayacaktır. Kaynaklarda geçen Alper Tonga kelimesi Karahanlılar Devletinin isminden ziyade, devleti kuran hanedanın kendi iktidarını meşrulaştırmak için Alper Tonga Destanını benimsediğini gösterir.

Tarih kitaplarımızda, Karahanlılar yerine “Hakanlılar”,  veya tarihi kaynaklarda geçen bir başka ismi kullanmak şüphesiz daha mantıklıdır. Buna karşılık da, Karahanlılar ismi çok yaygınlaşmış ve kabul görmüştür. Bu yüzden Karahanlılar ismini yapay olmayan en azından eski kayıtlarda geçen bir başka isim ile değiştirmek pek mümkün gözükmemektedir.

Batuhan AĞAŞ

Dipnotlar

1V.V. Barthold, “ Orta Asya Tarih ve Uygarlık, Çev. D. Ahsen Batur, İstanbul 2014 , Selenge Yayınları, s. 108

2Ekber N. Necef “ Karahanlılar”, İstanbul 2005, Selenge Yayınları, s. 128

3Ekber N. Necef, age, s. 132

Batuhan Ağaş

1992 yılında İzmir'de dünyaya geldi. İlköğretim hayatını tamamladıktan sonra eğitimine bir meslek lisesinde devam etti ve Elektrik Bölümü mezunu oldu. Ardından ise Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Tarih bölümünden mezun oldu. Henüz mezun dahi olmadan pek çok önemli tarihçinin de yazar olduğu bir tarih dergisinde 1,5 yıl boyunca belli aralıklarla makaleler yayımladı. Tarihin her alanına ilgi duymakla beraber, asıl ilgi alanı Genel Türk Tarihidir. Aynı zamanda tarihtenyazilar.com'un kurucusudur.

Bir Cevap Yazın

%d blogcu bunu beğendi: