Atalarımız, Orta Asya’nın zorlu iklim şartlarıyla sonu gelmeyen bir mücadele içindeydi. İnsanın doğal bir güdüsü olan doğaya hükmetme arzusu, hiç şüphesiz onlarda da vardı. Ancak bunu gerçekleştirebilecek bilim ve teknolojiden yoksundular. İşte bu çelişkili durum, bir efsanenin doğuşuna zemin hazırladı. Söz konusu efsane, bir taşla ilgiliydi. Efsaneye göre atalarımız, “Yada” adı verilen bir taşa sahipti ve bu taş yağmur yağdırabiliyordu.
Divanü Lugati’t Türk’te, “yat” kelimesi taşlarla yapılan yağmur ve rüzgar getirmeye yarayan kamlık kahinlik şeklinde açıklanmıştır. Kaşgarlı Mahmud, bir defasında bu olaya bizzat şahit olduğunu iddia eder. Şu sözler ona aittir:
“ Ben bunu yağma ülkesinde kendi gözümle gördüm. Orada bir yangın olmuştu, mevsim yaz idi; bu suretle kar yağdırıldı ve ulu tanrının izniyle yangın söndürüldü.”(1)
Yada Taşı Efsanesi’nin ilk ne zaman ortaya çıktığı konusu oldukça karışık olmak ile birlikte, eski Çin, Arap ve İran kaynaklarında pek çok farklı rivayetten söz edilir. Bir rivayette hayali bir ülkeden, ilginç bir dağdan bahsedilir. İbn el Fakih’in, bir başkasından naklen aktardığı rivayete göre, güneşin yere yakın olduğu bir yer vardır. Burada hayvanlar bir taş sayesinde bulutları kontrol ederek kendilerini güneşten koruyabilmektedirler.(2) Başka bir rivayette ise bu taşın kökeni Hz. Nuh zamanına kadar götürülür. Mücmelü’t Tevarih isimli müelifi bilinmeyen bir eserde, şöyle bir hikaye anlatılır:
“Yafes babasının yanından ayrılmak isteyince ona, “ Ey Allah’ın peygamberi! Bana verdiğin memleketin suyu az kendisi harap. Bana bir dua öğret ki yağmura muhtaç olunca, Allah’a o dua ile yalvarayım. Allah bize cevap versin.” dedi. Nuh peygamber dua etti ve ulu Allah ona bir ad (dua) ilham etti. O da bu adı oğluna öğretti. Yafes bu adı bir taşa kazıdı nazarlık gibi boynuna asıp gitti.” (3)
Ahmet Bin Yusuf el Tifaşi, “ Sürhab” adlı bir kuşun yağmur ve sel zamanlarında sulak yerlere yumurta büyüklüğünde taşlar bıraktığını, bu taşların da gerektiğinde yağmur yağdırabildiğini ve fırtına çıkarabildiğini rivayet eder. (4)
Yada Taşı’nın nasıl kullanıldığına dair çeşitli rivayetler vardır. Hikmet Tanyu’nun, aktardığı bir rivayete göre,(5) bir ihtiyar, Harizm Sultanı Alaeddin Mehmed’in, yanında yağmur yağdırmıştır. Rivayette anlatıldığına göre, ihtiyar ilk olarak bir tasa su doldurup suya iki boru dikmiştir. Üçüncü bir boruyu ise yüksek bir yere koymuş ve bu borudan da yağmur taşı ile aynı renkte olan bir yılanı su dolu kaseye sarkıtmıştır. Ardındansa, yağmur taşını su dolu kaseye daldırmış ve kısa bir süre içinde yağmur taşı ve yılanı sudan çıkarıp birbirlerine sürtmüştür. Hemen sonra ise ikisini de odanın farklı noktalarına atmış ve bunu yedi defa tekrarlamıştır. Son olarak tastan aldığı suyu her tarafa serpmiştir. Bu ritüelden sonra beklenildiği gibi yağmur yağmıştır.
Pek çok kaynakta bu taşın savaşlarda kullanıldığı rivayet edilmiştir. Cüveyni’nin Tarih-i Cihan Güşa’sında Ögedey Kaan tarafından Hıtay üzerine gönderen Uluğ Noyan’ın bu taşı kullandığına dair bir rivayet şu şekilde anlatılır:
“(…)yağmur taşını (hacerü ’l-matar) çok iyi kullanabilen Kanklı kabilesinden büyücüyü yanına çağırdı ve ondan hünerini göstermesini istedi. Daha sonra askerlere dönerek, kış elbiselerini giymelerini ve üç gün üç gece atlarından inmemelerini emretti. Büyücü işe başladı. Çok geçmeden Moğolların arka tarafını yağmur tuttu. Yağmur akşamüzeri kara dönüştü.”(6)
Bir rivayete göre yada taşı 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında, Osmanlı’ya karşı kullanılmıştır. Ahmet Öğreten’in aktardığı rivayete göre, Rus ordusunun önemli bir kısmı Kalmuk Türklerinden oluşuyordu ve yada taşına sahiptiler. Kaynaklarda geçen rivayete göre, Yada Taşı Osmanlı’nın geri çekilmesini sağlamıştır. (7)
Yada Taşı ile ilgili en mantıklı anlatım ise Ortaçağ’da yaşamış büyük alim Biruni tarafından yapılmıştır. Biruni, kıymetli taş ve metalleri anlattığı eserinde Bir Türk’ün kendisine taş getirdiğini belirtir. İddiaya göre bu taş yağmur yağdırabiliyordu. Biruni, taşı getiren kişiden yağmur yağdırmasını ister. Ama taşı getiren kişi yağmur yağdıramaz. Biruni bu tecrübesini şu cümlelerle anlatır:
Taşı suya attı ve mırıldanarak ve bağırarak suları gökyüzüne doğru attı. Ancak yukarı attığı suların aşağı inmesi dışında ne yağmur elde edebildi ne de bir damla!” (8)
Biruni, eserinde sadece yaşadığı tecrübeyi aktarmakla da yetinmemiştir. Döneminin alimlerini de eleştirmiştir. Ona göre alimler insanlara rivayetleri gerçek gibi sunmaktadır ve insanlar da bu yanlış bilgilere inanmaktadır.
Yada Taşı Biruni’nin de belirttiği gibi bir efsane olarak görülmelidir. Ancak bu demek değildir ki, “Yada Taşı anlatısı önemsizdir.” İlginçtir ki, bu efsanenin etkileri günümüzde dahi görülmektedir. Halk bilimci Abdülkadir İnan, Anadolu’daki yağmur dualarında rastlanan “taşa dua yazıp suya koyma” geleneğinin Yada Taşı’nın bir uzantısı olabileceğini öne sürer.(9) Bu durum göstermektedir ki, o eski anlatı hâlâ Türk’ün ruhunda kendisine bir yer edinmeye ve davranışlarını etkilemeye devam etmektedir.
Batuhan AĞAŞ
Dipnotlar:
1) Çev. Besim Atalay, Divanü Lugati’t Türk Tercümesi Cilt 3, Türk Tarih Kurumu Yayınevi, Ankara 1985 S. 3
2) Ramazan Şeşen, İbn Fadlan Seyehatnamesi, Yeditepe Yayınevi, İstanbul, 2010, S. 57
3) Ramazan Şeşen, İslam Coğrafyacılarına Göre Türkler ve Türk Ülkeleri, Bilge Kültür Sanat, İstanbul, 2017, S. 37
4) Osman Turan, Türk Cihan Hakimiyeti Mefkuresi Tarihi, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 2017 s. 82
5) Hikmet Tanyu, Türklerde Taşla İlgili İnançlar, Ankara Üniversitesi Basımevi, Ankara, 1968, s. 56
6) Çev. Mürsel Öztürk, Alaaddin Ata Melik Cüveyni Tarih-i Cihan Güşa, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2013, S. 192
7)Ahmet Öğreten, Türk Kültüründe ‘Yada Taşı’ ve XVIII. Yüzyıl Sonu Osmanlı-Rus Savaşlarında Kullanılması, Belleten Cilt LXIV Sayı 241, 2000, S. 863-900
8) Çev. Emine Sonnur Özcan, Ebu’r-Reyhan Muhammed b Ahmed el Biruni, Kıymetli Taşlar ve Metaller Kitabı, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2023, S. 287-288
9) Abdülkadir İnan, Müslüman Türklerde Şamanizm Kalıntıları, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi sayı 4, Ankara, 1952, S. 19-30
✍️ Yorumunuzla İçeriğe Değer Katın: Katkılarınızı bekliyoruz!