Türk tarihinde en yanlış algılanan konulardan biri Hazar Türklerinin Yahudiliği meselesidir. ”Hazarlar Yahudiliği seçti” deyince sanki koca bir milletin Yahudiliği seçtiği sanılıyor ama ortada büyük bir yanılgı var.
Önce Hazarların Museviliği nasıl seçtiğini kısaca anlatalım. Bu konudaki en önemli belge Hazar kağanı Yusuf ben Aaron’un Endülüs-Emevi Halifesi III. Abdurrahman’ın saray doktoru ve veziri olan Yahudi Hasday ibn Şaprut’a yazdığı mektuptur.
Mektubun içeriğini anlamanız için neden yazıldığını biraz anlatmam gerekiyor. Hasday ibn Şaprut, Endülüs’e gelen Yahudi tüccarlardan ”Hazarlar adında bir Yahudi devleti olduğunu” duyunca dünyada bir Yahudi devletinin varlığına inanamıyor ve Hazarları tanımak için bir mektup yazıyor.
Hazar hakanı Yusuf da Şaprut’a verdiği cevapta hem devletinin sınırlarından, gücünden bahsederek devletini tanıtır hem de atası Hazar hakanı Bulan’ın Yahudiliğe geçişini şöyle anlatır:
Bilge olan kral – ruhu, Rabbi katında yaşasın – bilgili bir İsrailli arattırdı. Kral dikkatlice aradı, soruşturdu, araştırdı ve alimleri bir araya getirdi ki, hepsi kendi dini hakkında münazara edebilsin. Fakat her biri, hasmının delillerini çürüttü ve böylelikle mutabakata varılamadı. Kral bunu görünce onlara, “Evinize gidin, ama üçüncü gün bana tekrar gelin … ” dedi.
Üçüncü gün kral bilgeleri bir araya getirdi ve onlara “Her biriniz bir diğeri ile konuşsun ve tartışsın ve beni inandırsın, hangi din en iyisidir?” dedi. Ve bilgeler herhangi bir sonuca varamadan birbirleriyle münakaşaya başladılar. Sonunda kral Hıristiyan papaza, “Ne düşünüyorsun? Yahudiler ve Müslümanların dinleri arasında hangisi daha uygundur?” diye sordu. Papaz yanıtladı: “Yahudilerinki Müslümanlarınkinden daha iyidir.”
Kral, kadıya döndü ve sordu: “Yahudilerin dini mi tercih edilebilir, yoksa Müslümanlarınki mi?”. Kadı şu cevabı verdi: “Yahudilerinki daha uygundur.
Bunun üzerine kral, “Eger böyleyse, ki hepiniz Yahudiliğin en iyi din olduğunu kendi ağızlarınızla kabul ettiniz, dolayısıyla Tanrının merhametine sıgınarak (şunu söylerim ki); her şeye kadir yüce Tanrım, ben Yahudiliği seçiyorum,”
(Kaynak: Peter Golden, Hazar Çalışmaları, Selenge Yayınları, 2006, s. 312-313.)
Hazar hakanı Yusuf’un anlatımı Hazarların Yahudiliği seçmesinin rivayet kısmıdır. Siyasi olarak ise Hazarların Yahudiliği seçmesinin nedeni Müslüman Arap ve Hristiyan Bizans arasında bağımsız kalabilmek için üçüncü yol olarak Yahudiliği seçmişlerdir. Kısacası siyasi bir tercihtir.
Hazar hakanlığı Yahudiliği resmi din olarak kabul etseler de bir milletin din değişimi Hakanın tek sözüyle gerçekleşmez. Din sosyal bir olgudur ve toplumların din değişimi uzun bir süreçtir.
Toplum açısından değerlendirildiğinde Hazarlarda Yahudilik, Hakan ve çevresindeki elit azınlıkla sınırlı kalmıştır. Yahudilik toplumda geniş bir taban bulamamıştır. Bu durumun en önemli nedenleri Yahudiliğin misyoner bir din olmaması, Hazar hakanlarının Yahudiliği sadece siyasi bir tercih olarak kullanması ve Yahudiliğin Türklerin bozkır kültürüne uyuşmazlığıdır.
Yahudiliğin Hazarlarda yaygınlaşmadığının birincil kaynakları 10. yüzyılda yaşayan seyyahların Hazarlar ve Hazar toplumu hakkında yazdıklarıdır. Bu konuda dört farklı kaynak vereceğim.
1- İbn Fadlan
Abbasi Halifesi tarafından İtil Bulgarlarına elçi olarak gönderilen İbn Fadlan, 921-922 yıllarında gerçekleştirdiği seyahatini kaleme almış ve eserinde Hazarlar hakkında da önemli bilgiler vermiştir. İbn Fadlan Hazar toplumu hakkında şunları yazmıştır:
”Hazar Hakanı’nın Etel nehri üzerinde büyük bir şehri vardır. Bu şehir nehrin iki tarafındadır. Bir tarafında Müslümanlar, diğer tarafında Hakan ve adamları oturur. Müslümanların başında hükümdarın memurlarından Haz Çavuşu denen bir Müslüman vardır. Hazar ülkesinde yaşayan Müslümanların, bu ülkeye gelip giden Müslüman tüccarların hukuki işleri bu memura bırakılmıştır. Başkası onları idare edemez, aralarında hüküm veremez. Etel şehrindeki Müslümanların Cuma namazı kıldıkları bir camileri vardır. Cuma günleri bu camide toplanırlar. Caminin yüksek bir minaresi, birkaç müezzini bulunur.”
(Kaynak: İbn Fadlan, Seyahatnamesi, çev. Ramazan Şeşen, Yeditepe Yayınları, 2010, s. 47.)
2- Mesudi
“Arapların Herodotos’u” olarak anılan ve 10. yüzyılda yaşamış olan Mesudi, Mürûcü’z-Zeheb adlı eserinde Hazar ülkesi, hükümdarı ve dinî yapısı hakkında şu bilgileri verir:
”Bu ülkede hâkim kesim Müslümandır. Çünkü melikin ordusu onlardandır. Burada onlara Arsi [Larsi]ler derler. Havarizmdiyarı yönünden getirilmişlerdir. Eski zamanda, İslam’ın ortaya çıkışından sonra ülkelerinde savaş ve veba çıkınca bu insanlar Hazar melikine sığınmışlar. Güçlü kuvvetli ve savaşkandırlar. Melik, savaşlarda onlara güvenir. Onlar, Hazarya’da yapılan bir anlaşmaya binaen kalırlar. Buna göre Müslümanlar dinlerini rahatça yaşayabilir, cami kurabilir ve ezan okuyabilirler. Ayrıca melikin veziri de onlardan olmak zorundadır. Şu andaki vezir onlardandır. Adı Ahmed b. Kuya’dır. Hazar meliki Müslümanlarla savaşmaya kalkarsa, onlar [Arsiler] bir kenara ayrılır ve kendi dindaşlarına karşı savaşmazlar. Ama diğer putperest halklara karşı melikle birlikte savaşa giderler. Şu zamanda melik ordusunda 7000 pusatlı, tolgalı ve zırhlı Müslüman süvari vardır.”
(Kaynak: Mesudi, Mürûcü’z-Zeheb, çev. Ahsen Batur, Selenge Yayınları, 2004, s. 70.)
3- İstahri
10. yüzyılın ortalarında yaşayan İranlı coğrafyacı İstahri, Kitâbü Mesâlik ve’l-Memâlik adlı eserinde Hazarların dinî durumunu, hükümdarın Yahudi olmasına rağmen halkın büyük çoğunluğunun bu dine mensup olmadığını açıkça şöyle anlatmıştır:
”Melikleri Yahudidir. Denilir ki maiyetinde yaklaşık dört bin adam vardır. Hazarlar Müslümandırlar, Hristiyandırlar ve Yahudidirler. Aralarında puta tapanlar da vardır. En az fırka Yahudilerdir. En çokları Müslümanlar ve Hristiyanlardır. Ancak melik ve has adamları Yahudidir. Onların ahlakının çoğunluğu puta tapanların ahlakına benzer. Birbirlerine tazim için secde ederler. Hükümleri, Müslümanların, Yahudilerin ve Hristiyanların dinine aykırı eski adetler üzerinedir.”
(Kaynak: İstahrî, Kitâbü Mesâlik ve’l-Memâlik, nşr. M. J. de Goeje, Bibliotheca Geographorum Arabicorum 1, Leiden: E. J. Brill, 1927, s. 220.)
4- İbn Havkal
İstahri’nin eserini esas alarak 10. yüzyılın ikinci yarısında Sûretü’l-Arz adlı eserini kaleme alan İbn Havkal da Hazar toplumunun dini yapısı hakkında şu bilgileri verir:
Hükümdar Yahudi’dir. 4.000 kişilik (adamlık) maiyeti bulunur. Şehrin her iki yakasında Müslümanlar, Hristiyanlar, putperestler otururlar. Yahudi nüfusu az, Müslüman nüfusu fazladır. Yalnız hükümdar ve etrafındaki idareciler Yahudi’dir. Ahlakları, adetleri genellikle putperestlerin ahlakına benzer. Birbirlerine rastladıkları zaman saygı için secde ederler. İslama, Yahudiliğe, Hristiyanlığa aykırı, eski geleneklerine göre karalar verirler.
….Hükümdarın Yahudilerden, Hristiyanlardan, Müslümanlardan, putperestlerden yedi hakimi vardır. Bir isteği, şikayeti olanlar doğrudan hükümdara baş vurmaz, bahsedilen hakimlere başvurur. Onlar hüküm verirler, ihtiyacını yerine getiriler. Bu hakimlerle hükümdar arasında gelip giden bir elçi bulunur. Tereddüd ettikleri şeyleri bu elçi vasıtasıyla hükümdara danışırlar. O da nasıl hareket etmeleri gerektiğini bildirir.
(Kaynak: İbn Havkal, Sürat El-Arz, çev. Ramazan Şeşen, Yeditepe Yayınları, 2014, s. 299.)
Son olarak Hazarlar hakkında yakın zamanda yapılmış bir çalışmadan bahsetmek istiyorum.
Hazarlar üzerine yaptığı çalışmalarla alanında otorite kabul edilen Amerikalı tarihçi ve Türkolog Peter B. Golden, Hazarlarda Yahudiliğin Hakan ve çevresiyle sınırlı kalan bir saray dini olduğunu şöyle vurgulamaktadır:
Hazarlar, kendilerini büyük devletler statüsünde gösterecek bir yol izlemiş, coğrafi konumlan münasebetleriyle çok sıkı ilişkilerde bulundukları Hıristiyan Bizans ve Müslüman Abbasi Halifeliği gibi dönemin iki büyük süper gücünden ayrı bir dine sahip olarak hiç birinin etkisi veya kontrolü altında olmadıklarını kanıtlama yolunu seçmiş olabilirler. Tam bir dini toleransın söz konusu olduğu kağanlıkta Hazar ahalisinin esas kitlesi Kök Tengri inancına mensup, üst tabaka ve hükümdarlık ailesi ise Museviliği benimsemişti. Bilhassa tüccar zümresi “Müslüman” idi. Ayrıca Hıristiyanlığın Ortodoks mezhebi Bizans’ın etkisiyle hayli yayılmıştı. Özellikle Kırım’ daki Hazarlar’ın çoğu Hıristiyan idi.
(Kaynak: Peter Golden, Hazar Çalışmaları, Selenge Yayınları, 2006, s. 17.)
Sonuç olarak Hazarlarda Yahudilik saray ve çevresinde kısıtlı kalmıştır. Bu yüzden ”Hazarlar Yahudidir” diye bir genelleme yapmak hatalıdır. Hele ki tarihçi olmamasına rağmen Hazarlar konusunu popüler hale getiren Arthur Koestler’in, On Üçüncü Kabile eserindeki ”Bugünkü Aşkenaz Yahudileri Türktür” kurgusunun tarihi gerçeklerle desteklenebilecek bir tarafı yoktur.
Barış ATAGÜN




✍️ Yorumunuzla İçeriğe Değer Katın: Katkılarınızı bekliyoruz!