Emevîler, İslam’ın geniş bir coğrafyaya yayılmasını sağladılarsa da pek çok Müslüman bu döneme eleştirel yaklaşmaktadır. O dönemde yaşanan pek çok olay günümüzde dahi hatırlanmakta; Hz. Hüseyin’in I. Yezid döneminde şehit edilmesinin yası hâlâ tutulmaktadır. Tarihe bazı acı olaylarla geçmiş olan Emevî hükümdarları arasında, kendi döneminde Emevîlere muhalif olan kesimlerin bile takdirini kazanmayı başaran bir isim vardı: Ömer b. Abdülaziz.
Ömer b. Abdülaziz’den önce Emevî hükümdarları arasında Ömer adını taşıyan başka bir hükümdar yoktu. Kendisi, yönetim anlayışı Hz. Ömer’e benzetildiği için “İkinci Ömer” olarak anılmıştır. İlk dört halifenin yönetim anlayışını örnek aldığı düşüncesiyle kendisine “Beşinci Halife” yakıştırması da yapılmıştır. Ömer b. Abdülaziz’in annesinin soyu ise Hz. Ömer’e kadar uzanıyordu.
Ömer b. Abdülaziz, Emevî hükümdarı olmadan önce Hicaz valisi olarak görev yapmıştır. Bu dönemde Irak’ı yöneten Haccâc b. Yûsuf ile ciddi sorunlar yaşamıştır. Haccâc, Irak’ta baskıcı bir yönetim anlayışı izliyordu. Onun baskıcı yönetiminden bunalanlar ise Hicaz’a kaçıyor, Ömer b. Abdülaziz de bu kişileri koruyordu. Haccâc, bu durumu dönemin Emevî hükümdarı I. Velîd’e şikâyet etti ve Ömer b. Abdülaziz, hanedan mensubu olmasına rağmen görevinden alındı.
Ömer b. Abdülaziz henüz devletin başına geçmemişti ki Haccâc hayatını kaybetti. Kaynakların aktarımına göre Ömer b. Abdülaziz, Haccâc’ın ölüm haberine çok sevinerek Allah’a şükretti. Ömer b. Abdülaziz’in Haccâc ile yaşadığı bu olay, onun adalet savunucusu olarak tanınmasında etkili olmuştur.
Ömer b. Abdülaziz, hükümdar olduktan sonra gerçekleştirdiği uygulamalarla kendisine umut bağlayan kesimleri yanıltmamıştır. Göreve gelir gelmez, hakkında şikâyetler bulunan bazı kişileri görevden almış; yeni atamalarda Emevî anlayışının aksine kabile ve hanedanlık bağlarına önem vermemiş, liyakati ve dindarlığı esas almıştır.
Devlet görevlilerinin hediye almasını yasaklamıştır. Bir başka kararı da suçlu olduğu düşünülen kişilerin dövülmesini yasaklamak olmuştur. Suçlulara idam ve el kesme gibi cezaların verilmesi hâlindeyse bu kararların uygulanabilmesi için kendisinden onay alınması zorunluluğunu getirmiştir. Emevîlerin kendisinden önce haksız şekilde el koyduğu malları da sahiplerine iade etmiştir. Bizzat mahkeme kurarak davalara bakmıştır.
Ömer b. Abdülaziz’in bir başka uygulaması, Emevî yönetimi altında baskıya uğrayan Hz. Ali taraftarlarına karşı hoşgörülü davranmasıdır. Hatta hutbelerde Hz. Ali için ağır sözler söylenmesi uygulamasına son vermiştir.
Ömer b. Abdülaziz döneminin en dikkat çeken uygulamalarından birisi ise Araplarla Arap olmayan Müslümanlar arasındaki ayrımı ortadan kaldırmasıdır. Ondan önce Araplar diğer halklardan üstün tutuluyor, Arap olmayanlara ise mevâlî deniliyordu. Emevî döneminde zaman zaman Müslüman oldukları hâlde Arap olmayanlardan cizye vergisi alınıyordu. Ömer b. Abdülaziz bu uygulamayı da sonlandırmıştır.
Ömer b. Abdülaziz lüks yaşamayı sevmezdi. Halifeliği boyunca mütevazı bir yaşam sürmüş, maaş almayı reddetmiştir. Devlet malı ile kendi malı arasında da ayrım yapardı. Bir rivayette onun bu özelliğini yansıtan ilginç bir anekdottan bahsedilir: Devlet işleriyle uğraştığı sırada devlete ait mumu kullanır, şahsi işleriyle uğraşacağı zaman ise kendi mumunu yakardı.
Ömer b. Abdülaziz’in icraatları sadece bunlarla sınırlı değildi. Ticaret gibi işlerle uğraşanlar hariç, insanlara doğrudan maaş bağlamış ve bu sayede yoksulluğu azaltmaya çalışmıştır. Ayrıca maliye ve bürokrasi gibi alanlarda da önemli düzenlemeler yaptı.
Ömer b. Abdülaziz’in izlediği bu politikalar pek çok insanın takdirini kazanmış olsa da reformları gücünü klasik Emevî anlayışına borçlu olan kesimlerin tepkisini çekmişti. Hatta ölmeden önce bu yüzden tehdit edilmiştir. Ömer b. Abdülaziz’in nasıl öldüğü tam olarak aydınlatılamamış olmakla birlikte, bir rivayete göre zehirlenerek öldürülmüştür.
Büyük işlere imza atan ve ölümünden yüzlerce yıl sonra bile örnek gösterilen Ömer b. Abdülaziz, sadece iki buçuk yıl hüküm sürmüştür. Ne yazık ki gerçekleştirdiği reformların kalıcı olduğunu söylemek de mümkün değildir. Ondan sonra göreve gelen II. Yezid, onun reformlarını uygulamak ve sürdürmek konusunda başarılı olamamıştır.
Batuhan AĞAŞ
Kaynakça: Yiğit, İsmail. “Ömer b. Abdülazîz”. TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/omer-b-abdulaziz (Erişim tarihi: 30.10.2026). Brockelmann, C. İslam Milletleri ve Devletleri Tarihi, Cilt I, 2. Baskı. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1964. Üçok, Bahriye. İslam Tarihi: Emevîler-Abbasîler. Ankara: Sevinç Matbaası, 1968.
✍️ Yorumunuzla İçeriğe Değer Katın: Katkılarınızı bekliyoruz!