IV. Murad, 27 yaşında hayatını kaybettiğinde ardında imparatorluğun eski ihtişamlı günlerini hatırlatan bir devlet bırakmıştı. IV. Murad bu başarısını büyük bir reformcu olmasına borçlu değildi. Onun başarısı, bozulmuş olan devlet kurumlarını yeniden işler hâle getirmesinden ileri geliyordu. Bunu ise çoğu zaman sert yöntemler kullanarak gerçekleştirmişti. Bu dönemde pek çok kişi idam edildi. Ayrıca IV. Murad, İbrahim hariç tahta geçebilecek tüm kardeşlerini de boğdurtmuştu.
Sultan İbrahim, böyle bir dönemde, her an öldürülebileceği korkusuyla uzun bir kafes hayatı yaşadıktan sonra tahta çıktı. Sultan İbrahim, tarih kitaplarımızda “Deli Padişah” olarak anılmıştır. Ancak İbrahim deli değildi; korku dolu bir kafes hayatı yaşamış ve bu durum onun bazı psikolojik sorunlar yaşamasına neden olmuştu. Sultan İbrahim’in tahta çıkarken sergilediği davranışlar bile kafes hayatı boyunca nasıl bir korku içinde yaşamak zorunda kaldığını gösteriyordu.
İbrahim’e tahta çıkacağı söylenmişti. Ancak o buna inanmayıp, kendisine komplo kurulduğunu iddia etmişti. Vakanüvis Naima’nın anlatımına göre İbrahim, kendisine tahta çıkacağı söylendiğinde, “Siz bana tuzak ve hile kuruyorsunuz; bana taht ve saltanat gerekmez, kardeşim sağ olsun, benden ne istersiniz?” demişti.
Kösem Sultan kendisini rahatlatmaya çalışsa da ona bile inanmamıştı. En sonunda bulunan çözüm, İbrahim’e IV. Murad’ın ölü bedenini göstermek olmuştu. Naima’ya göre ancak böylece İbrahim’in şüpheleri giderilebilmişti.
IV. Murad’ın kurduğu düzen, Sultan İbrahim padişah olduktan sonra da bir süre devam etti. Bunun temel sebebi, Kemankeş Kara Mustafa Paşa’nın IV. Murad’ın son sadrazamı olması ve görevini Sultan İbrahim’in ilk döneminde de sürdürmesiydi.
Paşa, görev süresi boyunca maliye teşkilatını düzenlemiş, devlet harcamalarını kısmış ve vergi sistemini daha verimli hâle getirmişti. Ayrıca yeniçeri ve sipahi sayılarını azaltmış, bir süre kaptan-ı deryalık görevini de üstlenerek donanmayı ıslah etmeye çalışmıştı.
Kemankeş Kara Mustafa Paşa ilginç bir kişilikti. Okuma yazması yoktu. Dönem kaynakları onu sert, hırçın ve hatta yeri geldiğinde sözünü padişahtan bile sakınmayan biri olarak tasvir etmektedir. Bu yönüyle karakter bakımından IV. Murad’a da benziyordu. Kendisi liyakate büyük önem verirdi. Okuma yazma bilmemesi ise bu anlayışıyla büyük bir tezat oluşturuyordu.
Açık sözlü olan Paşa, bu durumu itiraf etmekten de çekinmemişti. İsmail Hakkı Uzunçarşılı’ya göre şu sözler doğrudan Paşa’nın kendisine aittir:
“Ben bu makama lâyık değilim; bir kaht-ı rical (adam kıtlığı) olduğu için beni tayin ettiler; zira sadaret makamının şartı okuyup yazmaktır, pâdişâh ile vezir arasında esrara müteallik nice umur vardır ki kâtibin ona vakıf olmaması icap eder.”
Kemankeş Kara Mustafa Paşa, başarılı bir isim olmasına rağmen 1644 yılında idam edildi. İdam edilmesinde, rakipleriyle girdiği mücadelelerde fazla sert olması ve padişahın rasyonel kararlar verememesi etkili olmuştur.
İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Paşa’nın idamı hakkında şu değerlendirmeyi yapmıştır:
“Yüksek himmetli, hamiyyetli ve faal bir vezir olduğunda tarihler müttefik gibidir. Bazı hasımlarını affetmemek gibi hataları felâketine sebep olmuştur.”
Kemankeş Kara Mustafa Paşa’nın güç kaybetmesi ve ardından idam edilmesi, devletin yeni bir döneme girmesine neden oldu. Bu yeni dönemde, devletin bekasından ziyade şahsi menfaatlerini önceleyen kişiler güç kazandı.
Devlet yönetimindeki bu yeni dönemi bir sonraki yazımda ele alacağım.
Sağlıcakla kalın…
Batuhan AĞAŞ, Yenihisar Gazetesi
Kaynakça:
Uzunçarşılı, İsmail Hakkı, Osmanlı Tarihi III. Cilt, 2. Kısım, Ankara, 2011 Türk Tarih Kurumu
Mehmet İpşirli, Tarih-i Na’ima III. Cilt Ankara 2014 Türk Tarih Kurumu
FERİDUN EMECEN, “İBRÂHİM”, TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/ibrahim–padisah (14.09.2026).
ABDÜLKADİR ÖZCAN, “KEMANKEŞ MUSTAFA PAŞA”, TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/kemankes-mustafa-pasa (14.09.2026).
✍️ Yorumunuzla İçeriğe Değer Katın: Katkılarınızı bekliyoruz!