17. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu hâlâ geniş bir coğrafyada hüküm sürüyordu. Bununla birlikte, devlet ciddi problemlerle karşı karşıya idi. Rüşvet, adam kayırma, orduda düzenin bozulması ve istikrarsızlık, bu sorunlardan sadece birkaçıydı. Dönemin aydınları bu sorunların çözümüne dair çeşitli fikirler öne sürdüler; ancak içlerinde en dikkat çekeni, “Kanun-i Kadim”e (eski düzene) dönülmesi ve bunu da “sahip-i seyf” (kılıç sahibi) olarak tanımlanan dirayetli bir padişahın sağlayacağı görüşüydü.
IV. Murad’ın İktidarı Ele Alışı ve Otoriter Yönetim Anlayışı
IV. Murad tam da böyle bir dönemde, çocuk yaşta tahta çıktı. Padişahlığının çocukluk döneminde devletin yönetimi büyük oranda meşhur Kösem Sultan’da idi. IV. Murad yetişkinlik döneminde izlediği zekice politikalarla kendisine rakip gördüğü isimleri tasfiye ederek gücü ele geçirmiştir. Ardından ise döneminin aydınlarının hayal ettiği o sert ve güçlü padişah idealinin vücut bulmuş hâli olarak öne çıkmıştır.
💡Bilgi Notu: Katip Çelebi: Siyaset Nazariyesi eserinde şöyle yazmıştır: “Hepsinden önce, halkı Hak’ka boyun eğdirecek dirayetli bir kişinin [sâhib-i seyf] bulunmasıdır.”
Şeyhülislâm Ahîzâde Hüseyin Efendi Vakası
Ancak IV. Murad’ın gücü ele geçirmesinin ağır bir bedeli vardı. Bu süreçte pek çok kişiyi idam ettirdi. Bu idamlara önce kendi iktidarını sağlamlaştırmak için başladı. Bununla birlikte, idamların sayısı giderek arttı ve bu idamlar her zaman bir yargılamanın sonucu olarak gerçekleştirilmiyordu. IV. Murad, avlanmak için İznik’te bulunduğu esnada bir sorun fark etmişti; yolların durumu kötü idi ve İznik Kadısı’nın bu durumda ihmali vardı. Ayrıca kadıya dair başka şikayetler de vardı. IV. Murad kadıyı yargılamadan idam ettirdi. Şeyhülislâm Ahîzâde Hüseyin Efendi, kadının yargılanmadan infaz edilmesine tepki gösterdi. Padişah onun bu hareketini bir eleştiri olarak değil, kendi iktidarına karşı kurulmuş bir komplo olarak gördü ve şeyhülislamı idam ettirdi. Böylece Şeyhülislâm Ahîzâde Hüseyin Efendi, Osmanlı döneminde idam edilen ilk şeyhülislam oldu.
Sıkı Denetim ve Yasaklar Dönemi
Padişah, tütün, kahve ve alkol yasağı konusundaki sert tutumu ile öne çıkar. Bu yasağa uymamak ise idam sebebi olabilirdi. Sefere çıktığı esnada geçtiği bölgelerde sorunlu gördüğü insanları çoğu kez yargılama olmadan idam ettirmiştir. Bu idamlardan yakın çevresi de nasibini aldı. Başlarda çok değer verdiği büyük şair Nef’î de bunlardan biri idi. Kuşkucu bir karaktere sahip olan padişah, kendi döneminde zayıflamış olan kardeş katli uygulamasını da tekrar canlandırdı.
💡Bilgi Notu: 1633 yılındaki büyük İstanbul yangınının tütün içenlerin ihmaliyle çıktığı düşünülmüş; bu olay, Kadızadelilerin etkisiyle yasakların katılaşmasına ve infazların başlamasına neden olmuştur.
Kadızadeliler Hareketi
Bu dönemde Kadızadeliler olarak adlandırılan dinî bir akım halk arasında yayılarak büyük güç kazanmıştı. Bu akım savunduğu fikirler bakımından günümüz selefî akımlarını andırıyordu. İlginç şekilde IV. Murad bu insanlara göz yumuyor veya kimi yorumlara göre ise onlardan sadece faydalanıyordu. Kadızadeliler, peygamberimizin ölümünden sonra ortaya çıkmış adetlere karşılardı. Semâ, türbeler, mezar ziyaretleri, mûsiki, mevlit ve Kur’an’ın makamla okunması gibi şeyler bunlardan bazılarıydı. Fikirleri öyle radikaldi ki, kaşık kullanmanın bile yasaklanmasını savundular. Giyim kuşam konusunda ise peygamberimiz dönemi taklit edilmeliydi.
Avrupa Politikası
IV. Murad, padişahlığı sırasında Avrupa’da sefere çıkmadı; buna karşın bu durum onun döneminde Osmanlı’nın batıda hiç sorun yaşamadığı anlamına gelmez. Bu dönemde Kazakların saldırıları ve Lehistan ile yaşanan ciddi sorunlar vardı. Osmanlı-Venedik ilişkileri de oldukça gergindi. IV. Murad, bu sorunları bizzat sefere çıkmadan çözmeye çalıştı ya da başkalarını bu sorunların çözümü için görevlendirdi. Avusturya ile yeni bir savaşa girmedi.
Doğu Seferleri: Revan’ın Fethi, Bağdat’ın Geri Alınışı ve Kasr-ı Şirin Antlaşması
Padişah bu dönemde iki önemli sefere çıktı. Bunlardan ilki, ele geçirildikten kısa süre sonra yeniden Safevîlerin eline geçen Revan üzerineydi. İkincisi ise ise Bağdat’ın Safevîlerden geri alınması ile sonuçlan, Bağdat Seferi idi. Bu dönemdeki Osmanlı-Safevî savaşlarının bir başka önemli sonucu, günümüz Türkiye-İran sınırının oluşumunda da etkili olan Kasr-ı Şirin Antlaşması’nın imzalanmasıydı. Padişahın döneminde Celâlî hareketleri de zayıflamıştır.
❗Dikkat: Kasr-ı Şirin Antlaşması pek çok kaynakta Zuhab Antlaşması ismi ile de geçmektedir.
🎬 Dizi Önerisi: 1981 yılında TRT’de yayımlanan, Cihan Ünal’ın başrolünde yer aldığı “IV. Murat” dizisini izleyerek dönemin atmosferi hakkında fikir edinmek mümkündür. Ancak söz konusu yapımın tamamen tarihi gerçekleri aktardığı sonucuna ulaşılmamalıdır.
IV. Murad’ın Mirası, Sağlık Problemleri ve Erken Ölümü
IV. Murad sanılanın aksine büyük bir reformcu değildi. O güç kullanarak eski sistemi restore etmeye çalıştı ve bunda belli ölçüde başarılı da oldu. Ama ölümünün ardından kurduğu düzen hızla bozuldu.
📖 Kitap Önerisi: İsmail Hakkı Uzunçarşılı’nın Osmanlı Tarihi isimli dev eserinin III. Cildinin 1. Kısmını okuyarak, IV Murad hakkında daha ayrıntılı bilgi edinebilirsiniz.
Padişah Gut hastalığından müzdaripti. Özellikle Bağdat seferi sonrası başka bazı sağlık sorunları da yaşamıştır. Padişah sağlık sorunları yaşaması üzerine kullanmakta olduğu içkiyi bırakmıştır. Buna rağmen sağlığı düzelmemiş ve 1640 yılında sadece 27 yaşında iken hayatını kaybetmiştir.
Bir rivayete göre, ölmeden önce hayatta kalan son şehzade olan İbrahim’in de katlini emretmiş ama bu durum Kösem Sultan tarafından engellenmiştir. Bu emir o gün yerine getirilse idi, Osmanlı tahtına geçebilecek hiçbir erkek hayatta kalmamış olacaktı.
Batuhan AĞAŞ
Yararlanılan Kaynaklar
SEMİRAMİS ÇAVUŞOĞLU, “KADIZÂDELİLER”, TDV İslâm Ansiklopedisi, islamansiklopedisi.org.tr/kadizadeliler (19.08.2026).
ZİYA YILMAZER, “MURAD IV”, TDV İslâm Ansiklopedisi, islamansiklopedisi.org.tr/murad-iv#1 (19.08.2026).
İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi III. Cilt, I. Kısım, Türk Tarih Kurumu , Ankara, 2023
✍️ Yorumunuzla İçeriğe Değer Katın: Katkılarınızı bekliyoruz!