Modern tarih bilimi ortaya çıkmadan önce insanlar, halkların ve toplulukların kökenlerini mitolojik anlatılarla açıklıyorlardı. Bunun bir sonucu olarak eskiler, “Türk kimdir?”, “Türk nasıl ortaya çıkmıştır?” gibi sorulara kolayca cevap verebiliyor, bu konuda basit açıklamalarda bulunabiliyorlardı.

Orta Çağ kaynaklarında Türklerin soyuna dair pek çok bilgi yer almaktadır. Bu kaynakların büyük bir bölümünde benzer bir anlatı sürekli tekrarlanmaktadır. Söz konusu kaynaklara göre Türkler, Yafes’in soyundan gelen bir halktı. Yazarı bilinmeyen Mücmelü’t-Tevârîh isimli eser bunlardan yalnızca bir tanesidir. Bu esere göre Yafes’in yedi oğlu olmuş ve bunlardan biri de “Türk” ismini taşımıştır. Kaşgarlı Mahmud da Dîvânu Lugâti’t-Türk isimli eserinde, “Türkler aslında yirmi kabiledir. Hepsi Türk b. Yafes b. Nuh’un neslinden gelir.” demektedir.

Bugünün modern tarih bilimi ise Türklerin ve diğer halkların ortaya çıkışını açıklarken Orta Çağ kaynaklarının aksine oldukça zorlanmaktadır. Zira buradaki en temel sorun, yazının modern insanın dünya üzerindeki varoluş süresiyle karşılaştırıldığında oldukça yeni bir icat olmasıdır. Homo sapiens yaklaşık 300 bin yıldır dünyada yaşıyor olsa da yazının tarihi yalnızca 5 bin yıl öncesine uzanmaktadır. Üstelik tarih boyunca her medeniyet yazıyı aynı dönemde kullanmaya başlamamıştır. Bugün Türkçenin ilk yazılı metinleri bazı Avrupa dillerinin ilk yazılı örneklerinden daha önce ortaya çıkmış olsa da Türklerin yazılı tarihine ilişkin kaynaklar yine de oldukça geç bir dönemde karşımıza çıkmaktadır.

Buradaki en temel sorunumuz, Türklerin binlerce sene önce yaşamış olan atalarının kendilerini nasıl tanımladıklarını ve nasıl bir tarih anlatısına sahip olduklarını kendi kaynakları üzerinden bilmiyor olmamızdır. Bu da bizi başka bir sorunla karşı karşıya bırakıyor. Türklerin yazı öncesi tarihlerini komşu medeniyetlerden öğrenmek zorunda kalıyoruz. Üstelik bu komşu medeniyetler de çoğu zaman tarafsız değiller ve yazıyı Türklerden önce kullanmaya başlasalar bile, yine de yazı ile tanışmaları insanlık tarihi için yeni bir olaydır.

Çin kaynakları, Türklerin erken tarihine dair bazen taraflı, bazen de çelişkili anlatılar içerseler de bu kaynaklarda karşımıza ilginç bir durum çıkmaktadır. Okullarda ilk Türk devletinin Hun Devleti olduğunu öğretiyor olsak da Çin kaynaklarında, Hun Devleti’nin kurulduğu coğrafyada yaşayan kavimlere dair çok daha eski dönemlere uzanan anlatımlar bulunmaktadır. Üstelik bu anlatılarda, savaşçı olarak tasvir edilen bazı kavimlerin bir lider etrafında hareket ettiklerine ilişkin bazı ipuçları yer almaktadır.


Çin kaynaklarında Hienyün, Hungfu ve Hun-yu gibi kavim isimleri geçmektedir. Bu kavimlerin tarihleri, bildiğimiz anlamda Hun Devleti’nin kuruluşundan çok daha eski dönemlere kadar uzanmaktadır. Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi eserinin ilk cildinde, çoğu eski Çin kaynağının Hienyün isimli kavmin Hunların ataları olduğu konusunda hemfikir olduklarını belirtir. Ancak Ögel, erken dönem Çin kaynaklarında geçen Hun adı ile anılan her kavmin Türkler ile eşleştirilemeyeceğini belirtir. Hun kelimesinin farklı toplulukları da kapsayan daha geniş bir anlamda kullanıldığını ifade eder. Ögel’in bu açıklamasından hareketle, söz konusu isimlendirmeyle anılan kavimler arasında Hunların eski atalarının da bulunabileceği söyleyebiliriz.

Bugüne kadar, Türklerin erken tarihleri konusunda pek çok görüş öne sürüldü; kimileri İskitlerin Türk olduğunu söyledi, kimileri Sümerler ve Hititler gibi kavimlerin de Türk olduklarını ileri sürdü. Bu görüşler araştırılmaya muhtaç ve çok değerli olsalar da tarihçiler arasında yaygın olarak kabul görmüş değildirler. Bu yazıda, bu görüşlerin doğruluğu veya yanlışlığı üzerine bir yorumda bulunmayacağım.

Buna karşın şurası kesin ki hiçbir halk tarih sahnesine bir anda çıkmaz. Bir halkın eski yazılı kaynaklarda adının geçmeye başladığı tarih de o halkın tarihinin miladı olarak kabul edilemez. Türklerin ataları olan Hunlar için de bu durum geçerlidir. Lakin yazılı belgelerin bulunmadığı dönemler hakkında bilgi edinmek oldukça zordur. Arkeoloji, antropoloji, etnogenez ve DNA analizleri gibi çalışmalar geçmişte yaşamış halklar hakkında önemli bilgiler sağlasalar da bu toplulukların hangi dilleri konuştuklarını veya kendilerini nasıl tanımladıklarını tek başlarına ortaya koyamazlar. Hatta özellikle etnogenez ve DNA çalışmaları yorumlamaya fazlasıyla açık olmaları sebebiyle, bazı ideolojik yorumların da etkisinde kalabilmektedirler.

Türklerin tarih sahnesine çıkışı ile ilgili olarak şunlar söylenebilir: Büyük bir ihtimalle atalarımız, çok eski devirlerden itibaren yazılı metinlerde kendilerine yer bulmadan önce Orta Asya’nın belli bölgelerinde varlık gösteriyordu. Hatta muhtemeldir ki bazı siyasi yapılanmalar da kurmuş olabilirler. Ancak biz onlara dair çok az kanıta ve bilgiye sahibiz. Bu insanlar hakkında daha fazla bilgi edinmek ve bu amaçla çeşitli teoriler ortaya atmak değerli bir şey olmakla birlikte kesin olan bir gerçek var: Türklerin tarihinin çok eski devirlere uzanması veya uzanmaması, bilinen tarihin önemli bir kısmında Türklerin büyük roller oynadıkları gerçeğini değiştirmiyor.

Batuhan AĞAŞ

Kaynakça

  • GUMİLEV, Lev Nikolayeviç, Hunlar, çev. Ahsen Batur, Selenge Yayınları, İstanbul, 2013.
  • ÖGEL, Bahaeddin, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2019.
  • TAŞAĞIL, Ahmet, Bozkırın İlk İmparatorluğu Hunlar, Yeditepe Yayınları, İstanbul, 2020.
  • ŞEŞEN, Ramazan, İslam Coğrafyacılarına Göre Türkler ve Türk Ülkeleri, Bilge Kültür Sanat, İstanbul, 2017.

✍️ Yorumunuzla İçeriğe Değer Katın: Katkılarınızı bekliyoruz!

En sON EKLENEN İÇERİKLER